Teritorija opštine Čoke leži u istočnom delu
Panonske nizije, između Tise, Moriša i Zlatice. U odnosu na Vojvodinu ona se
prostire u njenom severoistočnom delu. Teritorija
čokanske opštine graniči se sa teritorijama četiri opštine: sa
Novom Kneževcom na severu, Kikindom na istoku, Sentom i Adom na
zapadu. Na istoku jednim delom izbija na državnu granicu prema
Rumuniji (karta broj 1). Čokansku opštinu sačinjavaju osam
naselja. To su: Čoka, Ostojićevo, Padej, Sanad, Jazovo, Vrbica,
Crna Bara i Banatski Monoštor. Čoka kao najveće naselje
predstavlja centar ove opštine (karta broj 2). Teritorija
opštine ima površinu od 321 km2 (Bugarski, 1971; 1978).
Karta 1. Položaj
opštine Čoke u Vojvodini
(Razmer: 1 cm =
43 km; Izvor: www.wikipedia.org)
Karta 2.
Položaj Čoke u opštini
(Razmer: 1 cm = 5 km; Izvor: Skupština spština Čoka)
Reljef opštine Čoke odlikuje se svim onim elementima, koji su
karakteristični za reljef severnog Banata. To je ravničarsko
zemljište sa malim visinskim razlikama. Apsolutne visine se
kreću od 78 m do 84 metra. Osnovni pravac nagnutosti terena je
od severa ka jugu, odnosno pravcu oticanja Tise. Na ovom
ravničarskom terenu možemo izdvojiti dve osnovne celine, koje se
međusobno bitno razlikuju. To su lesna terasa i aluvijalna ravan.
Lesna terasa
Lesna terasa u opštini je deo velike, severno–banatske i
novokneževačke lesne terase, koja u ovom delu ima ostrvski
izgled. Lesno ostrvo je nastalo fluvijalnim radom reka: Tise i
Zlatice. Njegovu zapadnu granicu čini aluvijalna ravan Tise, a
prema jugu i jugoistoku ograničeno je aluvijalnom ravni Zlatice.
Sa istoka i severa ograničeno je nižim zemljištem sa prosečnom
nadmorskom visinom od 79 metara, koja liči na dolinu nekog
starog vodotoka.
Na
teritoriji opštine Čoka razuđenost lesne terase je dosta velika.
Ta razuđenost rezultat je delovanja bočne erozije reke Tise i
Zlatice. Bočno delovanje reke Tise naročito je izraženo na
zapadnom delu lesne terase. Na tim mestima lesna terasa je više
reducirana i povijena prema istoku u obliku lukova. Nasuprot
tome lesna terasa je na nekim mestima isturena u vidu lesnih
rtova prema zapadu i dosta je približena Tisi (Bugarski, 1978;
Davidović, 2003).
Aluvijalna ravan
Aluvijalna ravan Tise na teritoriji opštine Čoke prati njen tok
u pravcu sever – jug na dužini od 6 km. Njenu zapadnu granicu
predstavlja tok Tise, istočnu lesna terasa od koje je odvojena
odsekom 3 do 5 metara. Širina aluvijalne ravni je različita. U
delu između Mrtve Tise i železničke pruge Čoka – Senta je vrlo
uska, tu je samo nekoliko stotina metara. Aluvijalna ravan
između Čoke i Ostojićeva je dublje zašla u lesnu terasu.
Nadmorska visina aluvijalne ravni kreće se od 77 do 78 metara
(Bugarski, 1978).
Aluvijalne ravni ne predstavljaju značajne poljoprivredne
površine, jer u njima podzemne vode veoma su blizu topografskoj
površini i postoji opasnost od poplava u prolećnim mesecima.
Aluvijalne ravni se koriste za ispašu stoke.
Karta 3.
Geomorfološka karta čokanske opštine i bliže okoline (Bugarski,
1978)
Klimatske prilike u okolini Čoke ne mogu se posmatrati lokalno,
nego u okviru šireg prostora. Banat se nalazi u središnjem delu
umerenog toplotnog pojasa i predstavlja deo Panonske nizije.
Zbog velike udaljenosti Banata od Atlanskog okeana i Sredozemnog
mora, u njemu se neznatno osećaju maritimni uticaji. Istovremeno
je planinskim vencem Karpata izolovan od direktnih prodora
hladnih, kontinentalnih masa sa istoka i severa. Globalno
gledano, klima Banata je pre svega rezultat smene ciklona i
anticiklona, koji donosi toplo i suvo vreme.
Temperatura vazduha
Temperatura vazduha spada u grupu najvažnijih klimatskih
elemenata. Od temperaturnih elemenata u velikoj meri zavisi i
rasprostranjenost organskog sveta i samim tim i poljoprivredna
proizvodnja na datoj teritoriji.
Prema
podacima srednjih mesečnih temperatura vazduha po pojedinim
godinama, izlazi da je juli najtopliji mesec u godini. Vrednost
srednje julske temperature za čitav period je 21,9˚S. Najviša
srednja julska temperatura od 24,5˚S zabeležena 1994 godine.
Najniže srednje mesečne temperature se javljaju u januaru.
Njegova srednja temperaturna vrednost je 0,0˚S. U posmatranom
periodu najnižu srednju mesečnu temperaturu takođe je imao
januar 1985. godine sa -5,5˚S. Srednja godišnja temperatura
vazduha u okolini hatara Čoke je 11,3˚S.
Vegetacioni period
traje od početka aprila do kraja septembra. Prosečna temperatura
vazduha za vreme vegetacionog perioda iznosi 18,2˚S.
Grafikon 1.
Kretanje srednjih mesečnih temperatura (˚C) za meteorološku
stanicu Senta od 1976. do 2005. godine
Vetrovi
U okolini Čoke
vetrovi se javljaju iz svih pravaca, što je karakteristično i za
čitavu Vojvodinu. Preovlađujući vetrovi duvaju iz severozapadnog
i jugoistočnog pravca. Vetrovi iz severozapadnog kvadranta
pokazuju najveću učestalost u toplijem delu godine, dakle od
maja do novembra. Oni sa Atlantika donose vlažne vazdušne mase,
u vezi sa tim i pojavu oblačnosti i izlučivanja padavina. Njega
smenjuje jugoistočni vetar – košava, koji ima najveću učestalost
pojavljivanja od novembra do maja, odnosno u hladnijem delu
godine. Za ovo područje karakterističan je i vetar iz severnog
kvadranta – severac. On duva tokom zimskih dana i donosi hladno
i suvo vreme. Najveći broj tišina se javlja krajem leta, u
mesecima juli, avgust i septembar.
Grafikon 2. Ruža
vetrova za meteorološku stanicu Senta u periodu 1996-2005.
godina
Padavine
Padavine su veoma važan klimatski element. Nedostatak padavina
izaziva velike probleme kod biljnog i životinjskog sveta. Pošto
se teritorija Čoke nalazi u severoistočnom delu Vojvodine, ona
zbog toga spada u najsušnije delove Pokrajine. To pokazuju i
sledeći podaci: u Senti, zapadnije od Čoke, godišnje padne oko
573,6 mm taloga, u Crnoj Bari 563,4 mm, a u Kikindi, istočnije
od Čoke padne 547,2 mm.
Prosečna godišnja visina padavina iznosi 563,4 mm. Raspodela
padavina po mesecima je prilično ujednačena, što znači nema
izrazito kišnih i izrazito sušnih meseci.
Grafikon 3.
Kretanje srednjih mesečnih količina padavina (mm) u Crnoj Bari u
periodu 1993–2005. godine
Voda je odavno
postala predmet proučavanja, jer je bez nje nemoguć život.
Hidrologija predstavlja jednu od osnovnih prirodno-geografskih
disciplina.
Podzemne vode
Površina opštine
Čoke sastoji se od vodopropusnog zemljišta. Kroz takvo zemljište
voda ponire do prvog vodonepropusnog, glinovitog sloja.
Akumuliranjem vode ispod topografske površine, stvara se sloj
podzemne vode, prvi izdan. Dubina prvog izdana nije svuda ista,
jer vodonepropusni slojevi gline nalaze na različitim dubinama.
Na lesnoj terasi je na većoj, a u aluvijalnim ravnima na manjoj
dubini. Merenjem više bunara na delovima lesne terase, utvrđeno
je da se nivo vode u njima nalazi na dubini od 4 do 4,2 metara.
Reke
Najveći hidrografski objekt u opštini Čoke je reka Tisa i
Zlatica. . Reka Tisa teče zapadnom periferijom opštine. U dužini
od 6 km predstavlja prirodnu granicu prema katastarskoj opštini
Senta. Širina Tise na ovom delu nije svuda ista. Najuži deo
njenog toka je kod senćanskog mosta, gde joj širina pri niskom
vodostaju iznosi 90 do 100 metara. Širina Tise pri srednjem
vodostaju kreće se od 150 do 200 metara. Zlatica je leva pritoka
Tise. Reka Zlatica teče jugoistočnom i južnom periferijom
opštine. Na teritoriji vojvođanskog dela Banata ulazi na 3,6 km
istočno od Vrbice. Njena dužina toka od državne granice pa do
ušća u Tisu kod Padeja je 34 km.
Jezera
Pravih
jezera u opštini nema. Veće jezero je Mrtva Tisa, nalazi se
između Čoke i Sanada. Nastalo je presecanjem meandra 1823.
godine. Ovo jezero se nalazi u fazi izumiranja. Ono sada
predstavlja prelazni oblik između jezera i bare. Postoji i jedno
veštačko jezero. To je veliki ribnjak, čiji basen se nalazi u
jednom delu nekadašnjeg velikog meandra koji opkoljava Jazovo.
Močvarnog
zemljišta ima malo. Zastupljena su samo u aluvijalnim ravnima
Tise i Zlatice.
Sastav zemljišta u čokanskoj opštini odraz je klimatsko-vegetacionih uslova. U
aluvijalnim ravnima su od vrsta zemljišta zastupljene teške
ritske crnice, smonice, aluvijum različitog mehaničkog sastava i
zaslanjena zemljišta.
Na drugoj
prirodnoj celini, odnosno na lesnoj terasi, koja je viša od 4 do
6 metara od aluvijalnih ravni, najzastupljeniji tip zemljišta sa
svojim podtipovima je černozem. Ovo zemljište ima tamnosmeđu
boju, prvi ili “A” horizont sa znatnim sadržajem humusa,
sitnomrvičastu strukturu i lako se obrađuje.
U najlošiju
kategoriju poljoprivrednih površina spadaju slatine i slanasta
zemljišta, od kojih su najviše zastupljeni solonjeci i
solončaci. Najviše ih ima u aluvijalnoj ravni Tise i Zlatice,
gde se ponegde javljaju u vidu uskih zona. Na zaslanjenim
zemljištima je malo oraničnih površina, jer su prinosi mali.
Ovakva zemnjišta se iskorišćavaju za ispašu stoke.
Biljni
i životinjski svet u opštini odgovara biljnom i životinjskom
svetu onog dela Panonske nizije, koji ima sličan reljef, klimu i
pedološke karakteristike. Delovanjem čoveka u prošlosti biosfera
ovog hatara je u znatnoj meri promenjena.
Inundaciona ravan
odgovara uskom pojasu između korita Tise i nasipa. Vegetacija
ove ravni je pretežno predstavljena vrbovom šumom i topolom.
Ispod šumskog drveća nalazi se sprat raznovrsnog žbunja, a ispod
njega je sprat trava.
Aluvijalne ravni
Tise i Zlatice predstavljene su veoma bujnim i raznovrsnim
biljnim svetom. Na mestima gde postoje površine pod zatvorenim
vodama javljaju se predstavnici hidrofilne vegetacije: plavun,
ševar, žuti i beli lokvanj. Mestimično se javljaju i površine
pod livadama. Veći deo površine aluvijalne ravni Tise i Zlatice
pretvorene su u oranice. Na teritoriji opštine Čoke prostire se
jedan deo specijalnog rezervata prirode ”Pašnjaci velike
droplje”. Ovaj prostor obuhvata teritoriju katastarske opštine
Jazova i Banatskog Monoštora, to jest jugoistočni deo opštine
Čoke. Prirodna retkost velika droplja (otis tarda), jedna od
najugroženijih ptica Evrope, za koju ovo područje predstavlja
jedino preostalo stanište u Srbiji
(www.eko.vojvodina.sr.gov.yu).
U
okolini Čoke u jesen 1993. godine nađena je jedna veoma retka
biljka, koja se zove Babaluška (stenbergia colchiciflora).
Ranije biolozi je još nisu konstatovali u Banatu. Babaluška
cveta krajem leta i u jesen. Ovo lepo cveće predstavlja relikt
pleistocena, koji je danas dosta ugrožen. Njeno prirodno
stanište u okolini Čoke je od najznačajnijih u Vojvodini.
